Foto 1 ICCL Header website

Robuust Hollands en verfijnd Oosters

Tekst: Foka Kempenaar, september 2019

Overdag oogt het Islamitisch Cultureel Centrum Lansingerland (ICCL) als een robuust blok beton, perfect passend in het oer-Hollandse landschap bij Bergschenhoek. ’s Avonds transformeert ditzelfde gebouw in een soort Duizend-en-een-nacht sterrenlamp. Dit komt door de bijzondere gebouwschil, die is opgebouwd uit een groot aantal betonnen sierelementen. De stervormige patronen in deze elementen zijn deels opengewerkt, waardoor het interne lamplicht op mysterieuze wijze zijn weg naar buiten vindt.

Uitnodigend en sereen

Wie een moskee wil bouwen in Nederland, krijgt regelmatig te maken met verhit debat. Tegenstanders vrezen de minaret, de oproep tot gebed en soms zelfs de gelovige bezoeker. Daarom pleit de huidige generatie van moskeebestuurders steeds vaker voor een nieuw soort godshuis. Ook in Lansingerland. Daar wilde de moskeevereniging een multicultureel centrum bouwen, dat qua ontwerp op een eigentijdse manier rekening zou houden met de context van de Nederlandse samenleving. Een uitnodigend gebouw, passend in het omringende polderlandschap. Maar tegelijkertijd moest het nieuwe ICCL ook sereen zijn, en zijn godsdienstige identiteit weerspiegelen.

Mede om het draagvlak voor de bouw van een multifunctioneel centrum te vergroten, besloot het moskeebestuur in 2011 een ontwerpwedstrijd uit te schrijven. Het winnende ontwerp kwam van architect Nourdin Alou, mede-eigenaar van Theo Verburg Architecten in Ede. Hij wist de uitdagende opdracht te vertalen naar een gebouwontwerp met een zeer eenvoudig stramien: het bestaat in de basis uit twee afzonderlijke vierkante grondvlakken. Het ene vierkante gebouwdeel vormt de moskee, het andere omvat diverse multifunctionele ruimtes voor onderwijs- en andere ontmoetingsactiviteiten.

vorige

 

Geometrisch en onzijdig

Dat de architect koos voor het vierkant als uitgangspunt is niet verwonderlijk, want de islamitische architectuur wordt gekenmerkt door honderden geometrische patronen. Het vierkant nam Alou bovendien als uitgangspunt voor de bijzondere betonnen schil, die als een soort fraaie, aaneengesloten Oosterse jas rondom het betonnen prefab casco is geplaatst.

De keuze voor twee gelijkwaardige, vierkante gebouwdelen maakte bovendien een mooie oplossing mogelijk voor het vraagstuk van de routing in het nieuwe ICCL. Mannen en vrouwen moeten immers volgens de islam gescheiden het pand kunnen betreden en gebruiken. Door de gebouwdelen in het midden met elkaar te verbinden via een logistieke zone, werd het mogelijk om twee hoofdentrees te realiseren. Zowel aan de ene lange zijde van het gebouw als aan de andere zijde. Vervolgens is in het midden achter elk van deze entrees een wokkeltrap gerealiseerd, zodat ook de verticale routing apart kan worden gebruikt. Zo ontstond als het ware een onzijdig gebouw, waar beide seksen gelijkwaardig aan elkaar naar binnen gaan.

De wens om rekening te houden met het Nederlandse landschap en tegelijk met de entiteit, is verder vertaald in de opvallende schil van het gebouw, waarbij de binnenconstructie, het prefab casco, is gescheiden van de buitenconstructie. Het casco is gerealiseerd door Masjid Bouw Groep. De gevelbekleding is vervaardigd, geleverd en gemonteerd door Hurks prefabbeton (het tegenwoordige Byldis). De isolatie is vervolgens in eigen beheer uitgevoerd door de opdrachtgever.

vorige

 

Productie schildelen

Het ontwerp voor de schilelementen kwam van de architect. Vervolgens ging deze op zoek naar het meest optimale materiaal om de delen in uit te voeren. Alou: “Na grondig vooronderzoek werd composiet letterlijk te licht bevonden en viel ons oog op beton. In dit geval een zeer passend materiaal, vanwege de robuustheid die we het gebouw mee wilden geven.” Bovendien is beton te gieten met behulp van een mal die gemakkelijk reproduceerbaar is. Alou: “Ik twijfelde over de haalbaarheid van een betonnen gevel, omdat het budget bescheiden was. Maar gelukkig stond de opdrachtgever vanaf het begin pal achter deze kwalitatief hoogwaardige keuze.”

De basis van de bijzondere gevel voor het Islamitisch Centrum wordt gevormd door een patroon dat in totaal bestaat uit vier delen van een sterrenpatroon. Deze rasters zijn elk 1,20 m x 1,20 m. Tezamen vormen de vier delen een element van 2,40 m bij 2,40 m. Om ervoor te zorgen dat de patronen duidelijk naar voren kwamen, moest het omliggende beton 5 cm lager komen te liggen. Bovendien moest een deel van het lager liggende vlak worden opengewerkt, zodat de schil waar nodig lichtdoorlatend werd. Om dit te realiseren zijn voor het gietproces drie mallen op maat gemaakt: twee voor de wanden en een aparte mal voor de minaret. De totale productie heeft circa veertien weken geduurd.

Byldis maakt regelmatig soortgelijke projecten. Het complexe aan dit werk is volgens het bedrijf om ervoor te zorgen dat de werkzaamheden volgens een strikte procedure verlopen, en die tijdens de gehele productieperiode strak te handhaven. Dit om kleurverschillen te voorkomen. Gekleurd beton stelt producenten overigens sowieso altijd voor een uitdaging.

Uiteindelijk zijn de elementen in zo groot mogelijke delen al in de fabriek gestapeld, en vervolgens op de bouwplaats in Berkel en Rodenrijs vrijwel naadloos verbonden aan de achterliggende gevel (het constructief casco) via een dookverbinding (zie detailtekening). Zo viel de ‘puzzel’ als het ware in elkaar.

vorige

 

Beton doet werk

De betonnen ‘jas’ loopt rondom het gebouw overal door, behalve op de plaats van de hoofdentrees, en op het zuidoosten. Op de plek van de Mihrab (nis die de richting van de ka’ba in Mekka aangeeft) wordt de schil onderaan onderbroken door een groot glazen paneel. Daar bovenop zijn extra lagen van de betonnen sierelementen toegevoegd. Zo wordt de minaret als het ware uit de massa van het gebouw omhooggetrokken. Een maansikkel, subtiel opengewerkt in het beton, toont de identiteit van het godshuis.

Alou had zich vooraf ten doel gesteld dat ‘het beton het werk moest doen’. En dat doet het: overdag smelt het robuust ogende ICCL als vanzelf samen met de Hollandse polder. Wie dichterbij komt herkent het echter ook meteen als godshuis. ‘s Avonds zorgen de openingen in de schil ervoor dat het gebouw schittert als een Oosters kunstwerk, wat een extra lading geeft aan de serene uitstraling.

Nominatie Betonprijs 2019

Islamitisch Cultureel Centrum Lansingerland is genomineerd voor de Betonprijs 2019 in de categorie Utiliteitsbouw. De prijs wordt tweejaarlijkse uitgereikt door de betonvereniging aan toonaangevende projecten.

Downloads

Projectgegevens Islamitisch Cultureel Centrum Lansingerland

OPDRACHTGEVER:

Moskeevereniging El Fath

ARCHITECT:

Theo Verburg Architecten, Ede

AANNEMER:

Masjid Bouw Groep (casco), Beverwijk
Hurks prefabbeton / Byldis (gevel), Veldhoven

ADVISEUR INSTALLATIES:

D-install Advies, Roosendaal

BOUWMANAGEMENT:

JBV management, Utrecht

CONSTRUCTEUR:

Groosman Partners B.V., Rotterdam

BRUTO VLOEROPPERVLAK:

1.300 m2

PERIODE:

Ontwerp: 2013-2014
Start bouw: 1 mei 2014
Oplevering: 1 mei 2017