Fenix april Ossip

Fenix I - beton herrijst

Foka Kempenaar, juli 2019

Een stalen tafel van 140 bij 40 meter over een gigantische monumentale opslagloods. Daar bovenop 212 nieuwbouwappartementen, vervaardigd met tunnelbekisting en prefab-elementen. Ziedaar in een notendop de ingenieuze en uitdagende herontwikkeling van de Fenix I. Het ontwerp is van Mei architects en planners en het project maakt deel uit van de grootscheepse facelift van het Rotterdamse Katendrecht.

Samen met grotere ‘broer’ Fenix II krijgt Fenix I een nieuw gezicht, dat naadloos past bij de bijzondere historie van de roemruchte havenwijk Katendrecht. Met bijna 45.000 m2 is dit één van grootste bouwprojecten van de afgelopen tijd in Nederland. Dit oppervlak wordt benut voor een gemixt programma van wonen, werken, parkeren en recreëren.

vorige

 

Robuuste constructie

Beide loodsen zijn in 1922 gebouwd in verband met de forse uitbreiding van het aantal lijnen van de Holland-Amerika Lijn. Architect was de heer C.N. van Goor. De gebouwen vormden toen nog één geheel van maar liefst 360 meter lang en waren bekend als de San Franciscoloods. Er liepen twee spoorlijnen doorheen en er was zelfs een aantal goederenliften, waarmee vrachtwagens hun waar konden laden en lossen op de eerste verdieping. Geen wonder dus, dat de loods een zeer robuuste betonnen fundering en constructie kreeg.

Niet alleen de stevige basisconstructie van Feniks I en II, maar ook de voor de loodsen zo kenmerkende gevels stammen uit de jaren 20 van de vorige eeuw. Die bestaan uit gestort beton in combinatie met rood metselwerk, dat destijds aan Veerlaanzijde geheel was afgewerkt met stucwerk. Tijdens het bombardement op Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog, overleefde een groot deel van de constructie de aanval. Vooral aan kant van de kade, de Rijnhavenkant, kwam een aantal gevels er minder goed vanaf en moest worden hersteld.

Het wederopbouwwerk sneuvelde echter weer deels in 1947. Een verwoestende brand in het middendeel van de San Franciscoloods leidde uiteindelijk tot een splitsing van het gebouw. Zo kregen de loodsen aan weerszijden van het huidige Fenixplein hun naam. In de jaren '80 van de vorige eeuw verplaatsten de havenactiviteiten zich naar het Westen en zijn de loodsen in onbruik geraakt.

Asymmetrisch

Architectuur uit de vroege twintigste eeuw, dat in de loop van de tijd was aangevuld met na-oorlogse betontechniek. Zo troffen Mei architects en planners Fenix I aan in 2013, toen de gemeente Rotterdam een ontwerpwedstrijd uitschreef. De getransformeerde loods moest samen met Feniks II gaan bijdragen aan het belangrijkste doel in Katendrecht: de leefbaarheid verder verbeteren. De oude zeeliedenwijk was inmiddels door de Rijnhavenbrug verbonden met de nieuwe wereld: de Kop van Zuid. Het ‘Rondje Rijnhaven’ werd geboren, wat inhield dat de stedelijke ontwikkeling hier een flinke schaal kon krijgen.

Er mocht massa op de Fenixloods komen. De gemeente beoogde een vierkant blok, met aan alle zijden evenveel bouwlagen. Mei architects and planners had een beter plan: in hun winnende ontwerp is het aantal bouwlagen aan de Kop van Zuidkant hoger dan aan de Veerlaan. “Door deze asymmetrische opbouw sluit het geheel mooi aan op de lagere omringende bebouwing van Katendrecht”, licht architect Robert Platje toe. Bovendien kunnen zo meerzijdig georiënteerde woningen worden gecreëerd en ontstaat extra ruimte voor dakterrassen.

Herstel oude loods

Om te beginnen moest de oorspronkelijke loods worden aangepakt. Deze bleek flink beschadigd. Zo waren de oude gestucte gevels her en der dichtgezet met damwandprofielen. De geplande commerciële parkeergarage (in 2013 golden nog heel andere parkeernormen dan nu) kon alleen worden ingepast, door een deel van de loods hiervoor vrij te maken. Om dit te realiseren, is een deel van de gevel aan Veerlaanzijde opnieuw gebouwd. Waar nodig is deze vervolgens afgewerkt met spuitbeton. Om dit qua structuur en kleur te laten aansluiten bij het stucwerk uit 1922, is kleuronderzoek verricht via proefboringen met canules.

De loods moest sterk genoeg worden om de bouwlagen daarboven te kunnen dragen.

Bovendien moesten internationale kunsthogeschool Codarts, dansschool Conny Janssen danst en Circusschool Rotjeknor een plekje krijgen in de oorspronkelijke Feniks I. Gebruiksfuncties waarvoor onder andere in verband met rigging en trapezes extra hoogte nodig was. Op plaatsen waar de puntbelasting straks een piek bereikt, zijn de oorspronkelijke betonnen kolommen daarom verstevigd.

Ook zijn op de begane grond van de bestaande loods vloervelden weggehaald en vides gemaakt. Bovendien is het gehele dak vernieuwd. Het cultuurcluster en de garage worden van elkaar gescheiden door een publieke passage, met grote glazen wanden. Platje: “Zo kun je straks door het gebouw naar de Kop van Zuid lopen en ontstaat een overzichtelijk, transparant geheel. Zo kunnen gebruikers en passanten elkaar ontmoeten, en wordt de gemeenschapszin versterkt.”

Gigantische kruispoeren

Over de oudbouw is vervolgens ter ondersteuning van de nieuwbouw een stalen tafelconstructie geplaatst. Deze bestaat uit een vakwerkligger van één verdieping hoog, waarin zich zowel kantoorruimten als loftwoningen bevinden. De vakwerken rusten op 18 m hoge, 600 mm ronde (wanddikte 40 mm), stalen kolommen die door het dak van de bestaande loods steken. Om deze te funderen, zijn exact halverwege de bestaande, manshoge betonnen kruispoeren gigantische, nieuwe geconstrueerd.

Op de tafel, op 18 meter boven het maaiveld zijn vervolgens de nieuwbouwwoonlagen aangebracht. De onderste 3,5 laag van die woningen is verkocht aan Syntrus Achmea voor de commerciële verhuur, de rest is rechtstreeks verkocht door bouwer Heijmans. De hoogte van de woningen varieert van 2.80 m voor de tussenwoningen, tot zelfs 3 m op de bovenste woonlaag. Het oppervlak van de nieuwe loftappartementen varieert van minimaal 46 tot maximaal 180 m2.

Flexibele puzzel

Met het oog op de bouwcrisis die destijds heerste, is om de verkoop te stimuleren gekozen voor een unieke en zeer flexibele opzet: de toekomstige bewoners konden zelf de positie van de tussenwanden bepalen. Elk van de 212 appartementen heeft een compleet eigen inrichting en een uniek vloerplan. Zowel verticaal als horizontaal; dus ook vides zijn mogelijk. De kopers konden de grootte van hun appartement zelf kiezen, verkoop gebeurde per ‘halve beuk’.

Bouwtechnisch betekende deze keuzevrijheid dat het programmeren van de tunnelbekisting een ‘puzzelwerk’ werd voor gevorderden. De stijgpunten voor de nutsleidingen kregen wel een vaste plek, maar ieder elektrapunt moest anders. Om dit zo efficiënt mogelijk op te lossen, zijn alle betonnen kolommen en zowel de vloeren als de wanden in een keer meegenomen in de tunnelbekisting. De kist is geprogrammeerd op het maaiveld. En omdat elke plattegrond anders was, zijn ook de vloervelden al op het maaiveld gemonteerd, inclusief alle leidingen.

Mijmerbeugels en reliëfbeton

Om de langgerekte glazen balkonbalustrades van de Fenix I leesbaar en ‘telbaar’ te maken, krijgt elke woning een zogenoemde mijmerbeugel. Een opvallend U-vormig zwartmetalen hek, met een hoogte van 1.40 m. Met een industrieel karakter dat past bij de haven, en dat tegelijk is bedoeld om bewoners al leunend en mijmerend van het uitzicht te laten genieten.

Een tweede detail dat direct in het oog springt, is de onderzijde van de betonnen consoles, aan de buitenzijde van de nieuwbouw. De consoles in de oorspronkelijke loods hebben elk een uniek patina, omdat men vroeger handmatig planken toevoegde aan de bekisting. Om de relatie met de consoles van de bestaande bouw te vergroten, is bij het vervaardigen van de consoles voor de nieuwbouw een rubberen structuurmat meegenomen in de bekisting. Daardoor heeft elke console een opvallend reliëf gekregen, dat subtiel doorloopt op de onderzijde van de prefab galerijplaat (circa 30 cm rondom). In verband met het aanzicht vanaf de straat, is de onderzijde van het onderste balkon zelfs geheel voorzien van dit reliëf. Overigens is ter verfraaiing van de gevel onder elke console ook nog een verticale reliëfstrook aangebracht.

Extra wit

Een laatste fraai detail is te vinden aan de binnenzijde van het complex. Waar de buitenzijde stoer en grijs mocht zijn, wilde de architect de gallerijgevels aan de binnenzijde vooral extra licht maken. Dat is bereikt door aan deze zijde gebruik te maken van extra wit beton, gemaakt van wit cement. Zo is een mediterraans aandoende sfeer gecreëerd, die wordt versterkt door groene en houten accenten. En als klap op de vuurpijl zijn op de kop van alle consoles lichtarmaturen geplaatst.

Projectgegevens Fenix I, Rotterdam

OPDRACHTGEVER:

Heijmans Vastgoed

ARCHITECT:

mei architects and planners

CONSTRUCTEUR:

ABT

ADVISEUR INSTALLATIES:

Techniplan

ADVISEUR BOUWFYSICA:

LBP-SIGHT

HISTORISCH ONDERZOEK:

Suzanne Fischer

AANNEMER:

Heijmans Woningbouw

TOELEVERANCIER BETON:

HCI Betonindustrie

BETONREPARATIE:

Vogel

STAALLEVERANCIER:

CSM Steel structures

BOUWSOM:

€ 55 miljoen

BRUTO VLOEROPPERVLAK:

6.000 m2 commercieel/cultureel, 227 parkeerplaatsen,
23.000 m2 lofts (212 appartementen)

PERIODE:

Ontwerp: 2013
Start bouw: 3 december 2015
Oplevering: juni 2019