Header Boijmans Betonhuis

Meesterwerk in beton

Kunstdepot Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Foka Kempenaar, september 2020

Het nieuwe kunstdepot van het Rotterdamse museum Boijmans van Beuningen kun je met recht een meesterwerk noemen. Door de unieke vorm, het feit dat het gebouw kunst herbergt en zijn publieke functie, stond het bouwteam voor een flink aantal constructieve en esthetische uitdagingen. Beton bood op meerdere fronten uitkomst. Niet alleen qua draagkracht, maar bijvoorbeeld ook met het oog op een stabiel binnenklimaat en beveiliging.

Museum Boijmans Van Beuningen heeft in het verleden regelmatig te maken gehad met overstromingen. Toen het depot in de kelder van het museum een aantal jaar geleden voor de zoveelste keer onderliep, werd het tijd voor actie. Zo ontstond het idee voor het 'Depot Boijmans Van Beuningen'. Eerst wilde de opdrachtgever een traditioneel depot, maar later is besloten het gebouw publiek toegankelijk te maken, om zo inzicht te geven in het behoud en beheer van de belangrijke kunstcollectie. Daarmee is dit het eerste depot ter wereld dat toegang biedt tot een complete museumcollectie.

vorige

 

Blikvanger

In de volksmond heet het inmiddels ‘de bloempot’. Maar de term ‘blikvanger’ is ook genoemd, en die doet dit unieke gebouwontwerp meer eer aan; zowel letterlijk als figuurlijk: nooit eerder is een dergelijke ronde vorm gerealiseerd, waarbij het gebouw op de begane grond zo is ingesnoerd, dat het bijna losjes lijkt te zijn neergezet in zijn omgeving. Dit winnende ontwerp dateert uit 2013 en is van architectenbureau MVRDV.

Een gebouw met een zo groot mogelijke vloeroppervlakte, dat tegelijkertijd zo weinig mogelijk ruimte van het Museumpark in beslag neemt. Dat uitgangspunt leidde de architect uiteindelijk naar het direct in het oog springende komvormige ontwerp, met een zeer schuin naar binnen lopende schaalvormige betonnen buitengevel. De gevel rust op een zware ringvormige fundering op schroefpalen. Het gebouw kraagt in alle richtingen 10 m uit, telt zes verdiepingen en is bijna 40 m hoog. Zo kon toch de gewenste ruim 15.000 m2 brutovloeroppervlak worden gerealiseerd.

vorige

 

Spektakel binnen en buiten

De gevel is vervolgens rondom van top tot teen bekleed met spiegelende panelen. Die weerkaatsende wand biedt niet alleen een spectaculaire blik op de skyline, maar helpt volgens projectarchitect Winny Maas ook om het gebouw te ‘verzoenen’ met de aangrenzende gebouwen en groene omgeving. Want door de spiegeling lijkt het Museumpark groter. Een park dat overigens bovenop het depot gewoon doorloopt, want op het dak is een heus bos gerealiseerd.

Aan de binnenzijde vind je centraal in het gebouw een atrium van 40 m hoog en 28 m lang, met een omloop op elke verdieping. Die kun je bereiken via schuine, stalen zigzagtrappen met overspanningen tot 18 m. Het enorme atrium herbergt een doolhof met daarin dertien glazen vitrines met kunst. Zo kunnen bezoekers de kunst letterlijk ontdekken. Bovendien garandeert het atrium de gewenst transparantie in het depot: inpakken, klimatiseren, laden en lossen van kunst en restauraties zijn zichtbaar voor het publiek. De omloop op elke verdieping wordt aan weerszijden begrensd door dragende betonwanden, waarin vanwege de toegankelijkheid van de kunstobjecten enorme deursparingen tot 4 m hoog zijn opgenomen.

vorige

 

Sterke schaal

Ook constructief gezien is dit gebouw een hoogstandje. Niet alleen door de bijzondere vorm, maar ook omdat er zes zwaarbelaste verdiepingen moesten worden gestapeld, om de totale collectie van 151.000 kunstobjecten te kunnen herbergen. Elk met een gewenste vloerlast van 1.250 kg/m2. Tel je daar de extra krachten bij op, veroorzaakt door de grote uitsparingen voor meerdere deuren, het openbare bos op het dak, en bedenk je dat het depot een footprint heeft van 40 m diameter en een uitkragende bovenste verdieping met een diameter van 60 m, dan betekent dit dat de gebouwbelasting te vergelijken is met hoogbouw.

In het winnende ontwerp van de prijsvraag voor het depot was de schaalvorm al vastgelegd. Vervolgens moest allereerst de juiste hoofdopzet voor de constructie worden bepaald. De uiteindelijke keuze viel op een integrale ontwerpoplossing: een dragende schaalconstructie met kolommen (Mega Structure). De schaalvorm biedt constructief gezien namelijk zeer krachtige voordelen, omdat de constructie horizontaal onder constante trek staat; als een omgekeerde iglo, waarbij zogenoemde ringtrekkrachten de schaalconstructie bij elkaar houden.

vorige

 

Bijzondere bekisting

Doordat de diameter van het gebouw van onder naar boven toeneemt, ontstond een dubbelgekromde gevel. Daarvoor is een bijzondere op maat gemaakte bekisting bedacht, op basis van uitgebreide berekeningen en tests. Door de sterke kromming onderin moet de schaal op de onderste verdiepingen grote buigende momenten en normaalkrachten verduren. Om deze te kunnen opnemen is de gevel van de eerste twee lagen van het depot (de sokkel, 2 x 6 m hoog) vervaardigd met in het werk gestort ZVB (zelfverdichtend hogesterktebeton). De vier gevellagen daarboven zijn vervaardigd met prefab betonelementen.

De ronde en vierkante kolommen, die de vijf verdiepingen en het dak dragen, zijn eveneens in het werk gestort. Dit was net als het storten van de onderste lagen van de gevel en de eerste verdiepingsvloer een precisieproces. Het beton had een wat taaiere consistentie dan gebruikelijk, en moest daarom langzamer dan normaal worden gepompt. Bovendien gebeurde dit in vijf fases, onder andere vanwege de beperkte reikwijdte van de betonpomp. Ook voor dit onderdeel is een afwijkende bekisting op maat gemaakt, die ook nog eens veel langer dan normaal is blijven staan: het storten van de kolommen nam de gehele tijd van de ruwbouw van het depot in beslag: van januari 2018 tot en met april 2019.

vorige

 

Vijf klimaattypes

De keuze voor de betonnen schaal (uitgevoerd in C55/67) ligt ook voor de hand vanwege het accumulerend vermogen. De massa van beton zorgt voor een temperatuurbuffer, waardoor dit materiaal optimaal kan bijdragen aan de beheersing van het binnenklimaat. Bovendien is de betonnen schaal gecombineerd met kalkzandstenen scheidingswanden tussen de diverse depotruimtes. Kalkzandsteen kan vocht opnemen en afstaan en daardoor de variatie in relatieve luchtvochtigheid afvlakken. Zo dragen beide materialen bij aan een optimaal binnenklimaat, en daarmee aan de levensduur van de objecten. Na oplevering van het depot moet het overigens eerst nog een halfjaar drogen, voordat de omstandigheden optimaal zijn om de kunst te kunnen herbergen.

In totaal telt het depot van Boijmans maar liefst vijf klimaatzones. Elk voorzien van een speciaal klimaat, in stand gehouden door een uitgekiend klimaatsysteem. Afgestemd op kunstwerken van verschillende materialen: metaal, kunststof, organisch/anorganisch, fotografie zwart/wit en fotografie kleur.

Om het klimaat nog beter te kunnen beheersen is tot slot de toegankelijkheid beperkt: per depot mag een bezoek maximaal elf minuten duren en mogen er maximaal vijftien personen per uur naar binnen. Ieder persoon geeft namelijk een verstoring in de warmte- en vochtbalans en dit moet tijdig kunnen worden hersteld door de installaties.

vorige

 

Beveiliging

Besloten is om het depot publiek toegankelijk te maken. Prachtig, maar dit betekende ook een extra uitdaging met het oog op de beveiliging. Vooral op de plaatsen waar diverse openingen in de betonconstructie waren voorzien. Van de diverse grote deuren, tot en met het dakluik aan toe. Waar de gevel gesloten is, biedt de betonconstructie de beoogde hoge weerstandklasse voor inbraakwerendheid. De beveiliging van de verschillende openingen is gewaarborgd met diverse innovatieve elektronische apparatuur, in combinatie met regels op organisatorisch vlak. Daarbij komt dat een aantal depotruimten wordt verhuurd aan particulieren, wat nog eens specifieke aandacht gevergd heeft.

vorige

 

Beton grotendeels in zicht

Om het depot de industriële uitstraling te geven die de architect voor ogen had, zit het toegepaste beton grotendeels in het zicht. Daarmee heeft het materiaal dus ook een belangrijke esthetische functie. Voor de aannemer betekende het een flinke uitdaging om de betonsoorten - met verschillende eigenschappen vanwege de diverse krachtswerkingen, die ook nog eens afweken van de standaard mengsels - dezelfde kleur en uitstraling te geven (zie ook de extra informatie bij de diverse afbeeldingen). Complicerende factoren daarbij waren onder meer de variatie in kromming van de geveldelen, maar ook in de samenstelling van betonmengsels (het ZVB van de kolommen was anders van samenstelling dan gebruikelijk), in de uiteenlopende bekisting (van zowel betonplex als karton), en in het storten onder verschillende klimatologische omstandigheden.

Projectgegevens Depot Boijmans Van Beuningen

Opdrachtgever:

Gemeente Rotterdam

Gebruiker:

Museum Boijmans Van Beuningen

Architect:

MVRDV

Constructeur:

IMd Raadgevende Ingenieurs

Installatieadviseur:

Royal Haskoning DHV

Bouwfysisch adviseur:

Peutz

Adviseur glasgevel:

ABT

Aannemer:

BAM

Leverancier betonmortel:

Cementbouw

Leverancier prefab gevels:

MBS Cascobouw

Bouwperiode:

2017-2020

Bouwkosten:

circa 60 miljoen euro

Hoeveelheid toegepast beton:

circa 9.250 m3