Afb5 detailbruggedeelte Ossipvanduivenbode

Pontsteiger: vernuftige constructie van prefab beton en staal

Foka Kempenaar, februari 2020

Groot, hoog, ingenieus van constructie, zowel landmark als prestigieus woongebouw. Dat is de Pontsteiger. Een niet te missen eigentijdse stadspoort met daarin circa 400 luxe koop- en huurappartementen, bij het Amsterdamse IJ. In eerste instantie zou de constructie hoofdzakelijk uit staal bestaan. Maar na de bouwcrisis is een geheel nieuw gebouw ontworpen, grotendeels vervaardigd met (prefab) beton. Zo is de bouwtijd aanmerkelijk ingekort.

Het Pontsteigergebouw maakt onderdeel uit van de gebiedsontwikkeling voor de Amsterdamse Houthavens. Dit iconisch, op een stoel gelijkend ontwerp van Arons en Gelauff Architecten is in 2007 gekozen als winnend ontwerp van een meervoudige opdracht. Door de bouwcrisis startte de daadwerkelijke bouw pas in 2015 en werd het gebouw in 2018 opgeleverd.

Pontsteiger ontleent zijn naam aan de plek waar het is gesitueerd, namelijk bij de steiger aan het IJ waar de pont vertrekt naar het NDSM-terrein en de Distelweg. Eyecatcher zijn de twee hoge torens van circa 90 m. Die zijn verbonden door een 30 m hoge brugconstructie, die maar liefst 50 m overspant.
De ligging is bijzonder, want het gebouw ligt niet aan, maar ín het water. ‘Op het uiteinde van een lange pier, op een van de meest vooruitgeschoven posities in het IJ. Het spectaculaire uitzicht rondom diende dan ook als het centrale ontwerpthema’, aldus architecten Arons & Gelauff over hun ontwerp.

vorige

 

Gouden poort

Op enige afstand lijkt het gebouw het meest op een poort. Wanneer je dichterbij komt, ontdek je echter een soort stoel met een open rug. Een rechthoekige vorm, die halverwege lijkt omgeklapt, en de hoogte ingaat. Door de liggende, opgetilde U-vorm (de eerste woonetage begint op 8 m hoogte), biedt de Pontsteiger ook vanuit de lagere etages prachtig zicht op het omringende water. De verhoogde plint zorgt er tevens voor dat dit kolossale bouwwerk verrassend luchtig oogt.

Voor de realisatie van Pontsteiger is gewerkt volgens de nieuwste bouwtechnieken, geheel op basis van open BIM-standaarden. Tegelijkertijd komt ook de ambachtelijkheid van het oudste familiebedrijf van Nederland in het gebouw terug: Koninklijke Tichelaar heeft samen met de architecten glazuren in verschillende tinten ontwikkeld. Deze zijn aangebracht op steenstrips, die zijn ingestort in de circa 1.600 stuks toegepaste (sandwich) gevelelementen. Een afwerking die het gebouw op zonnige dagen een groene tot gouden schittering geeft. Niet verwonderlijk dus, dat Pontsteiger inmiddels ook wel de ‘Golden Gate’ van Amsterdam wordt genoemd.

Afb2 Ossipvan Duivenbode De geglazuurde steenstrips in de gevel geven het gebouw een bijzondere schittering in de avondzon (foto: Ossip van Duivenbode)

 

Gigantische constructie

Constructeur Van Rossum ontwierp een gigantische constructie die je grofweg in vieren kunt delen: een onderbouw, de laagbouw (liggende U), de twee torens en ten slotte de brugconstructie. De begane grond van Pontsteiger herbergt commerciële ruimten in de vorm van paviljoens. Samen met de kelder die zich onder waterniveau bevindt, vormen deze ruimten de onderbouw van het gehele complex. De kelderconstructie is volledig in het werk gestort, met uitzondering van zes prefab betonkernen, die verbinding maken met de bovenbouw.

Op de tweede verdieping begint het woongebouw in de eerdergenoemde liggende U. Deze laagbouw bestaat uit een constructie van in het werk gestorte wanden, breedplaatvloeren en prefab betonkernen. In deze bouwlaag van zes verdiepingen, bevinden zich appartementen (vrij sector huur) met ruime balkons.

Afb3 overzichtstekening copyrights Aronsen Geelauff Definitief ontwerp Pontsteiger (bron: Arons en Gelauff Architecten).

 

Tunneleffect

Vervolgens gaat het gebouw vanaf de zevende verdieping over in de twee torens. Die zijn tot een hoogte van 60 m vrijstaand. Ze tellen allebei zeventien verdiepingen, met op elke laag drie huurappartementen. De hoofddraagconstructie van de torens bestaat uit breedplaatvloeren op dragende betonnen binnenwanden en een dragende betongevel. Deze constructie is doorgezet tot aan het dak van Pontsteiger (op 90 m). Zowel de binnenwanden als de gevel zijn in prefab beton (van respectievelijk 250 en 300 mm dik) uitgevoerd. Hiervoor is mede gekozen, om de torens de vereiste stijfheid te geven, met het oog op de verwachte windbelasting.

Door de gekozen gebouwvorm kan Pontsteiger te maken krijgen met windeffecten en een windbelasting die hoger is dan de Eurocode omschrijft. De omgekeerde U-vorm kan namelijk onder andere een tunneleffect (ook wel bekend als Venturi-effect) veroorzaken. Door dit effect kan er een zeer grote zuigkracht (onderdruk) ontstaan tussen de torens, omdat hier de luchtsnelheid hoger is. Om beter inzicht te krijgen in deze windeffecten, is een windtunnelonderzoek verricht.

Afb6 poort Ossip van Duivenbode Door de U-vorm van het gebouw en de grote opening die daardoor is ontstaan, kan zuigkracht (onderdruk) ontstaan tussen de torens. Daarom is met het oog op de juiste constructie uitgebreid windtunnelonderzoek gedaan (foto: Ossip van Duivenbode)

 

Samenwerken in 3D

Bij het eerste ontwerp was voor de constructie van Pontsteiger vooral staal voorzien. Maar toen in 2008 de bouwcrisis toesloeg, bleek het gebouw te duur om te realiseren. Vervolgens heeft de architect onder leiding van de aannemers een geheel nieuw gebouw ontworpen, met veel meer woningen dan in het eerdere ontwerp. Wat ook veranderde was het casco, dat moest nu grotendeels worden vervaardigd met (prefab) beton. Zo kon de bouwtijd van vooral de torens aanmerkelijk worden ingekort: elke week groeiden deze met maar liefst één hele verdieping.

Voor de productie van de betonelementen zijn leveranciers Hibex en Hoco al vroeg betrokken bij de uitwerking van definitief naar technisch ontwerp. In de uitvoeringsfase is ongeveer 6.500 m3prefab beton geleverd voor onder meer de constructieve draagstructuur (wanden en kolommen), balkons, trappen en dakplaten.

In een speciale online editie van Beton- & Staalbouw vertelt een aantal woordvoerders van een van de betonbedrijven dat ze in het voortraject op basis van de beschikbare stukken allereerst een 3D-BIM hebben gemaakt, waaruit ze de gegevens voor de calculatie hebben gefilterd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het aantal betonelementen, de hoeveelheid beton, maar ook het tonnage van de betonelementen. Vanwege de verregaande samenwerking konden de diverse leveranciers ook veel nuttige informatie uit de 3D-modellen van alle andere betrokken partijen halen. Bijvoorbeeld over technische aspecten als brandwerendheid van de elementen, en de milieuklasse waaraan de betonelementen moeten voldoen.

vorige

 

Stalen vakwerk

In totaal is in het Pontsteigergebouw uiteindelijk toch nog 900 ton staal verwerkt. De meest in het oog springende prestatie is de productie van de vier gigantische stalen vakwerkliggers voor de 30 m hoge brugconstructie. Van toren tot toren overbruggen de liggers elk een afstand van maar liefst 50 m. Ze verbinden de torens en geven deze, samen met een betonnen liftkern, de benodigde stijfheid.

De constructie met vakwerkliggers sluit tevens aan bij het ontwerp van de architect: de circa honderd luxe koopappartementen in de negen woonlagen van de brug moesten zo transparant mogelijk worden. Bij het plaatsen is erop gelet dat het staal óf niet opvalt, óf juist esthetische meerwaarde biedt. In het laatste geval heeft de constructeur er extra op gelet dat zo min mogelijk las- en boutverbindingen in het zicht kwamen.

OPDRACHTGEVER:

Ontwikkelingscombinatie Amsterdam Arche (Dura Vermeer, De Nijs)

ARCHITECT:

Arons en Gelauff Architecten, Amsterdam

CONSTRUCTEUR:

Van Rossum Raadgevende Ingenieurs, Van Rossum Infra

AANNEMER:

Bouwcombinatie Pontsteiger, Dura Vermeer Bouw Midden West/Bouwbedrijf M.J. De Nijs en Zonen

ADVISEUR INSTALLATIES:

Hiensch Engineering, Amsterdam

ADVISEUR GEOTECHNIEK:

Crux Engineering, Amsterdam

ADVISEUR BOUWFYSICA, AKOESTIEK EN BRANDVEILIGHEID:

Blonk Advies, Amsterdam en DPA Cauberg Huygen, Rotterdam

LEVERANCIER CONSTRUCTIEVE BETONELEMENTEN:

Hoco Beton, Weert

LEVERANCIER BETONNEN SANDWICH GEVELELEMENTEN

Hibex, Groningen

GROOTTE:

Hoogte: 90 m
Vloeroppervlak: 64.000 m2

PERIODE:

Eerste ontwerp: 2007
Definitief ontwerp: september 2014
Start bouw: december 2015
Oplevering: april 2019